नेपालको शैक्षिक परामर्श क्षेत्र र आगामी बाटो: पूर्व अध्यक्ष IERIN

२१ असार, काठमाडौं।

नेपालमा शैक्षिक परामर्श (Educational Consultancy) क्षेत्रको इतिहास केवल व्यवसायको इतिहास होइन, यो हजारौं नेपाली विद्यार्थीलाई विश्वस्तरीय शिक्षा हासिल गर्ने अवसरसँग जोडिएको एउटा सामाजिक, शैक्षिक र राष्ट्रिय अभियान पनि हो।

विगत तीन दशकमा यस क्षेत्रले उल्लेखनीय विकास गरेको छ। तर यो यात्रा सहज थिएन। संस्थागत पहिचान, नीति निर्माण, विश्वसनीयता र व्यवसायिक मर्यादा स्थापित गर्न धेरै संघर्ष, त्याग र निरन्तर प्रयास आवश्यक परेको थियो।

वि.सं. २०५४ (सन् १९९७) मा आदरणीय एस.के. श्रेष्ठको नेतृत्वमा ECAN (Educational Consultancy Association of Nepal) को स्थापना हुनु नेपालको शैक्षिक परामर्श क्षेत्रलाई संस्थागत बनाउने दिशामा एउटा ऐतिहासिक कदम थियो।

त्यसबेला परामर्श संस्थाहरूको संख्या सीमित थियो, कानुनी तथा नीतिगत व्यवस्था स्पष्ट थिएन, र व्यवसायलाई व्यवस्थित गर्ने साझा मञ्चको आवश्यकता महसुस गरिएको थियो। ECAN ले त्यही आवश्यकतालाई सम्बोधन गर्ने उद्देश्यका साथ आफ्नो यात्रा सुरु गर्यो।

तर समयक्रमसँगै, विशेषगरी सन् २००३ सम्म आइपुग्दा ECAN लगभग निष्क्रियजस्तै अवस्थामा पुगेको थियो। संस्थाको गतिविधि कमजोर बन्दै गयो, सदस्यहरूको सहभागिता घट्यो र शैक्षिक परामर्श क्षेत्रले आफ्नो प्रभावकारी साझा आवाज गुमाउँदै गयो। त्यसबेला हामी सबैले महसुस गरेका थियौं कि यदि संस्थालाई पुनर्जीवित गर्न सकिएन भने सम्पूर्ण क्षेत्र नै असंगठित र कमजोर बन्ने जोखिम थियो।

यही परिस्थितिमा म र विज्ञान श्रेष्ठलगायत केही साथीहरूको सक्रिय पहलमा ECAN लाई पुनर्जीवित गर्ने अभियान सुरु गर्यौं। देशभरिका परामर्श संस्थाहरूसँग निरन्तर संवाद गर्यौं, एकताको आवश्यकता बुझायौं र संस्थालाई लोकतान्त्रिक ढंगले पुनर्गठन गर्नुपर्ने अभियान चलायौं।

यस अभियानले सन् २००५ मा ऐतिहासिक रूप लियो। काठमाडौंको सिटी हल, भृकुटीमण्डपमा देशभरिका शैक्षिक परामर्श संस्थाहरूको अभूतपूर्व राष्ट्रिय भेला आयोजना गरियो। त्यस भेलाले सम्पूर्ण क्षेत्रलाई एक सूत्रमा बाँध्यो। तत्कालीन संस्थापक अध्यक्ष आदरणीय एस.के. श्रेष्ठ र पूर्वअध्यक्ष बी.के. श्रेष्ठको नेतृत्वमा तत्कालीन कार्यसमिति विघटन गरी लोकतान्त्रिक निर्वाचन सम्पन्न गराउने उद्देश्यले तदर्थ समिति गठन गरियो। यही प्रक्रियाले ECAN लाई नयाँ जीवन दियो र आजको सशक्त, संगठित तथा प्रभावकारी संस्थाको आधार तयार गर्यो।

मेरो व्यक्तिगत रूपमा पनि यो यात्रा केवल ECAN सम्म सीमित रहेन। विगत दुई दशकभन्दा बढी समयदेखि मैले नेपालको शैक्षिक परामर्श क्षेत्रमा सक्रिय रूपमा काम गर्ने अवसर पाएँ। यस अवधिमा ECAN, IERIN र FECE Nepal लगायत विभिन्न संस्थाहरूमा कार्यकारी नेतृत्वदायी जिम्मेवारी सम्हाल्दै यस क्षेत्रको संस्थागत विकास, व्यवसायिक मर्यादा र अन्तर्राष्ट्रिय विस्तारका लागि निरन्तर योगदान गर्ने अवसर प्राप्त भयो।

मैले सधैं एउटा सिद्धान्तलाई आत्मसात् गरेको छु—शैक्षिक परामर्श केवल विद्यार्थी विदेश पठाउने व्यवसाय होइन; यो विद्यार्थीको भविष्य निर्माण गर्ने जिम्मेवारी हो। त्यसैले Genuine Consulting अर्थात् सत्य, पारदर्शी, नैतिक र विद्यार्थी केन्द्रित परामर्श नै हाम्रो व्यवसायको आधार हुनुपर्छ भन्ने मान्यतालाई निरन्तर अघि बढाएको छु।

यसै सोचका साथ अन्तर्राष्ट्रिय विश्वविद्यालय, कलेज, दूतावास, शिक्षा प्रदायक संस्था तथा विश्वभरका परामर्श संघसंस्थासँग सम्बन्ध विस्तार गर्ने प्रयास गरियो। नेपाली विद्यार्थीहरूले गुणस्तरीय शिक्षा, सही सूचना र विश्वसनीय अवसर प्राप्त गर्न सकून् भन्ने उद्देश्यले अन्तर्राष्ट्रिय नेटवर्क निर्माणमा निरन्तर काम गरिएको छ। यसले नेपालको शैक्षिक परामर्श क्षेत्रलाई अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा विश्वासयोग्य साझेदारका रूपमा स्थापित गर्न महत्वपूर्ण सहयोग पुर्‍याएको छ।

Advertisement

समयसँगै नेपालको शैक्षिक परामर्श क्षेत्र पनि परिपक्व हुँदै गयो। परामर्श संस्थाहरूको संख्या बढ्यो, विद्यार्थीको रोजाइ विविध बन्यो, नयाँ गन्तव्यहरू थपिए, सेवा प्रविधिमैत्री बन्यो र अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धा पनि तीव्र हुँदै गयो। यस परिवर्तनसँगै व्यवसायिक आचारसंहिता, गुणस्तर, पारदर्शिता र उत्तरदायित्वको महत्व झन् बढ्दै गयो।

यही आवश्यकतालाई महसुस गर्दै हामीले विभिन्न समयमा सरकारसँग नीतिगत संवादलाई प्राथमिकता दियौं। विशेषगरी वि.सं. २०६८ मा शैक्षिक परामर्श निर्देशिका ल्याउने अभियानदेखि लिएर यस क्षेत्रलाई कानुनी, व्यवस्थित र जिम्मेवार बनाउने प्रयासमा सक्रिय भूमिका निर्वाह गरियो। सरकार, नियामक निकाय, विदेशी शैक्षिक संस्थाहरू तथा निजी क्षेत्रबीच समन्वय स्थापित गर्दै दीर्घकालीन नीतिको आवश्यकता निरन्तर उठाइयो।

यसै क्रममा विभिन्न उद्देश्य र आवश्यकता अनुसार IERIN तथा FECE Nepal जस्ता संस्थाहरूको स्थापना र सक्रियताले पनि नेपालको शैक्षिक परामर्श क्षेत्रलाई थप बलियो बनायो। यी संस्थाहरूले अनुसन्धान, अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध विस्तार, व्यवसायिक विकास, क्षमता अभिवृद्धि तथा नीतिगत संवादमार्फत क्षेत्रलाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याउन योगदान दिएका छन्। स्वस्थ प्रतिस्पर्धासँगै साझा मुद्दामा सहकार्य गर्ने संस्कृतिले सम्पूर्ण क्षेत्रलाई लाभ पुर्‍याएको छ।

आज नेपालको शैक्षिक परामर्श क्षेत्रले लाखौं विद्यार्थीलाई अन्तर्राष्ट्रिय शिक्षा हासिल गर्ने अवसर उपलब्ध गराएको छ। यसले नेपालको अर्थतन्त्र, मानव संसाधन विकास, अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध र ज्ञान हस्तान्तरणमा पनि उल्लेखनीय योगदान पुर्‍याएको छ। विदेशमा अध्ययन गरी फर्किएका वा विश्वभर सफल भएका नेपाली युवाहरू यस क्षेत्रको दीर्घकालीन सकारात्मक प्रभावका सशक्त उदाहरण हुन्।

यद्यपि, चुनौतीहरू अझै समाप्त भएका छैनन्। व्यवसायिक आचारसंहिता पालना, अवैध गतिविधि नियन्त्रण, विद्यार्थी हितको संरक्षण, अन्तर्राष्ट्रिय विश्वास कायम राख्ने तथा समयअनुकूल नीति निर्माण आज पनि उत्तिकै आवश्यक छन्।

यसै सन्दर्भमा हाल राज्यले सम्बन्धित सरोकारवालासँग पर्याप्त छलफल र सहकार्य नगरी एकतर्फी रूपमा शिक्षा नियमावली ल्याउने प्रयास गरिरहेको देख्दा गम्भीर चिन्ता लागेको छ। प्रत्यक्ष रूपमा यस क्षेत्रमा कार्यरत संस्था, व्यवसायी, विद्यार्थी र सम्बन्धित पक्षहरूको अर्थपूर्ण सहभागिताबिना निर्माण हुने कुनै पनि नीति व्यवहारिक, प्रभावकारी र दीर्घकालीन हुन सक्दैन।

त्यसैले सम्बन्धित मन्त्रालय तथा सम्पूर्ण सरोकारवाला निकायहरूलाई मेरो विनम्र आग्रह छ कृपया शैक्षिक परामर्श क्षेत्रसँग सम्बन्धित सबै पक्षलाई विश्वासमा लिएर, व्यापक छलफल, सहमति र सहभागिताका आधारमा मात्र नियमावलीलाई अन्तिम रूप दिनुहोस्। सहभागीमूलक नीति निर्माणले मात्र प्रभावकारी कार्यान्वयन सुनिश्चित गर्न सक्छ र नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय शिक्षा क्षेत्रलाई अझ विश्वासयोग्य तथा प्रतिस्पर्धी बनाउन सक्छ।

हामी परिवर्तनका विरोधी होइनौं। हामी सधैं सकारात्मक सुधारका पक्षमा छौं। तर सरोकारवालाको सहभागिताबिनाका निर्णयका भने अवश्य पनि विरोधी हौं।

विगतको संघर्षले हामीलाई एउटा महत्वपूर्ण शिक्षा दिएको छ जब हामी एकजुट हुन्छौं, संवाद गर्छौं र विद्यार्थीको हितलाई केन्द्रमा राख्छौं, तब मात्र संस्थाहरू बलिया बन्छन्, नीतिहरू प्रभावकारी हुन्छन् र सम्पूर्ण क्षेत्रले दिगो विकासको बाटो समात्छ।

त्यही विश्वासका साथ आगामी पुस्ताका लागि अझ व्यवस्थित, नैतिक, विश्वसनीय र अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा सम्मानित नेपालको शैक्षिक परामर्श क्षेत्र निर्माण गर्ने हाम्रो अभियान निरन्तर जारी रहनेछ।

For more: Former President IERIN Hemanta Bhattarai (Vice President of FECE NEPAL)