राष्ट्रिय सूचना तथा सञ्चार प्रविधि दिवस २०२६: सूचना प्रविधिको विस्तार दिगो विकासको आधार

१९ वैशाख, काठमाडौं।

आज मे २, अर्थात् राष्ट्रिय सूचना तथा सञ्चार प्रविधि दिवस (National ICT Day)। नेपालमा प्रविधिको विकास र डिजिटल रूपान्तरणको यात्रालाई स्मरण गर्दै आज देशभर भव्य रूपमा यो दिवस मनाइँदैछ।

यस वर्षको राष्ट्रिय सूचना तथा सञ्चार प्रविधि दिवस २०२६ को सन्दर्भमा ‘सूचना प्रविधिको विस्तार: दिगो विकासको आधार’ भन्ने मूल नारा तय गरिएको छ। यस नाराले नेपालको आर्थिक, सामाजिक र शासकीय सुधारका लागि प्रविधिको भूमिका कति महत्त्वपूर्ण छ भन्ने कुरालाई प्रस्ट पारेको छ।

नेपालमा कम्प्युटर भित्रिएको ऐतिहासिक दिनको स्मरण गर्दै मनाइने यस दिवसले डिजिटल रूपान्तरणको यात्रामा नेपालले तय गरेको प्रगतिलाई उजागर गर्दछ।

यसै विशेष अवसरमा क्यान महासंघका वरिष्ठ उपाध्यक्ष एवं सूचना प्रविधि विज्ञ चिरञ्जीबी अधिकारीका विचार र नेपालको डिजिटल भविष्यको मार्गचित्रमा आधारित यो विशेष खोजमूलक लेख यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ।

ICT दिवसको ऐतिहासिक सन्दर्भ र सान्दर्भिकता

नेपालमा प्रविधिको इतिहास धेरै पुरानो छैन। सन् १९७१ (वि.सं. २०२८) को जनगणनाका लागि पहिलोपटक ‘IBM 1401’ कम्प्युटर भित्र्याइएको थियो।

सोही ऐतिहासिक घटना र मे महिनामा भएको कम्प्युटर एसोसिएसन नेपाल (क्यान) महासंघको स्थापनालाई आधार मानी मे २ लाई राष्ट्रिय सूचना तथा सञ्चार प्रविधि दिवसका रूपमा मनाउन थालिएको हो।

विगत १० वर्षदेखि क्यान महासंघको अगुवाइमा सुरु भएको यो दिवस अहिले सरकारी तवरबाट पनि व्यापक रूपमा मनाइनुले प्रविधि क्षेत्रको महत्त्वलाई राज्यले स्वीकार गरेको पुष्टि हुन्छ।

अप्रिल २४ देखि नै सुरु हुने ‘आइसिटी सप्ताह’ ले गाउँगाउँमा प्रविधिको जनचेतना फैलाउन र राष्ट्रिय सूचना तथा सञ्चार प्रविधि दिवस २०२६ लाई जनस्तरसम्म पुर्‍याउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दै आएको छ। प्रविधिको विकास र पहुँचलाई विकेन्द्रीकरण गर्नु नै अहिलेको मुख्य आवश्यकता हो।

प्रविधिको फड्को: अलार्मदेखि एआई (AI) सम्म

नेपालमा प्रविधिको विकासले जनजीवनमा आमूल परिवर्तन ल्याएको छ। हिजो भालेको डाकोमा उठ्ने नेपाली समाज आज स्मार्टफोनको अलार्ममा ब्युँझन्छ। ‘सूचना प्रविधिको विस्तार: दिगो विकासको आधार’ भन्ने मूल नारा लाई सार्थक बनाउँदै नेपाली समाज डिजिटल युगमा पूर्ण रूपमा समाहित भइरहेको छ।

डिजिटल जीवनशैलीको विकास

अनलाइन बैंकिङ, इ-कमर्स, टेलिमेडिसिन र अनलाइन शिक्षा अब विलासिता नभई आम नेपालीको आवश्यकता बनिसकेका छन्। क्युआर कोड (QR Code) मार्फत गरिने भुक्तानीले स-साना किराना पसलदेखि ठूला व्यापारिक मलसम्म वित्तीय समावेशीकरण बढाएको छ। यसले पारदर्शिता र आर्थिक सुशासन कायम गर्न ठूलो मद्दत पुर्‍याएको छ।

अत्याधुनिक प्रविधिको प्रयोग

स्मार्टवाचबाट स्वास्थ्य जाँच गर्नेदेखि रोबोटिक्स र आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI) को प्रयोगसम्म नेपालले आफूलाई विश्व परिवेशसँग ढाल्दै लगेको छ। नेपाली युवाहरूले विकास गरेका एआई टुलहरू र सफ्टवेयरहरूले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा समेत प्रतिस्पर्धा गरिरहेका छन्।

आर्थिक योगदान र सफ्टवेयर निर्यात

नेपालको कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (GDP) मा प्रविधि क्षेत्रको योगदान निरन्तर बढिरहेको छ। पछिल्लो समय नेपालबाट भइरहेको सफ्टवेयर निर्यात र सूचना प्रविधिमा आधारित सेवाहरूले विदेशी मुद्रा आर्जनको बलियो स्रोत खडा गरेका छन्। यो प्रवृत्तिले नेपाललाई सूचना प्रविधिको नयाँ गन्तव्य (Tech Hub) बनाउने सम्भावना देखाएको छ।

Advertisement

नीतिगत सुधार र ‘डिजिटल नेपाल’ को सपना

क्यान महासंघका वरिष्ठ उपाध्यक्ष चिरञ्जीबी अधिकारीका अनुसार, प्रविधि क्षेत्रको द्रुत विकासका लागि नीतिगत स्थिरता र समयसापेक्ष सुधार अपरिहार्य छ।

“नेपाललाई सूचना प्रविधिमार्फत समृद्ध बनाउने हो भने सरकारले लगानी बढाउन र नीतिगत अवरोध हटाउन अब ढिला गर्नु हुँदैन। प्रविधि अब विलासिता होइन, विकासको इन्जिन हो।” चिरञ्जीबी अधिकारी

अधिकारीको नेतृत्वमा हालै सरकारलाई बुझाइएको ‘राष्ट्रिय एआई नीति २०२६’ को मस्यौदा र ‘ई-कमर्स निर्देशिका २०८२’ ले डिजिटल नेपालको खाका कोर्न मद्दत पुर्‍याएको छ। प्रविधिको उचित नियमन र प्रवर्द्धनका लागि यस्ता नीतिहरूको कार्यान्वयन निकै जरुरी छ।

दक्ष जनशक्ति विदेश पलायन हुनबाट रोक्न नेपालमै ‘टेक हब’ को विकास र स्टार्टअपहरूलाई प्रोत्साहन दिनु आजको मुख्य चुनौती हो। सरकारले निजी क्षेत्रसँग सहकार्य गरी अनुकूल वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ।

साइबर सुरक्षा र जिम्मेवार प्रयोग

‘सूचना प्रविधिको विस्तार: दिगो विकासको आधार’ भन्ने मूल नारा लाई कार्यान्वयन गर्दा प्रविधिको सुरक्षित प्रयोगलाई पनि उत्तिकै ध्यान दिनुपर्छ। प्रविधिको विकाससँगै पछिल्लो समय विकृति र डिजिटल जोखिम (Cyber Threats) पनि तीव्र रूपमा बढ्दै गएका छन्।

यस विषयमा सूचना प्रविधि विज्ञ अधिकारीले सधैं ‘राष्ट्रिय न्यूनतम सुरक्षा मापदण्ड (NMSS)’ को पालनामा जोड दिँदै आउनुभएको छ। साइबर सुरक्षा सुदृढ बनाउन निम्न बुँदाहरूमा ध्यान दिनु आवश्यक छ:

विद्यालय तहदेखि साइबर शिक्षा: बालबालिका तथा युवाहरूलाई प्रविधिको सही प्रयोग सिकाउन विद्यालय तहकै पाठ्यक्रममा साइबर सुरक्षा र डिजिटल साक्षरतालाई अनिवार्य गरिनुपर्छ।

सजगता र सचेतना: प्रविधिको दुरुपयोगले व्यक्तिगत गोपनीयता, सामाजिक सद्भाव र राष्ट्रिय सुरक्षामा गम्भीर जोखिम निम्त्याउने भएकाले आम नागरिकमा चेतना फैलाउनु पर्छ।

बलियो सुरक्षा संयन्त्र: सरकारी र निजी डेटाको सुरक्षाका लागि बलियो ‘फायरवाल’ को स्थापना, नियमित सुरक्षा अडिट र अत्याधुनिक ‘डेटा सेन्टर’ को विकास गरिनुपर्छ।

निष्कर्ष तथा आगामी बाटो

सन् २०३० सम्ममा नेपाललाई दक्षिण एसियाकै प्रविधि निर्यात गर्ने प्रमुख राष्ट्र बनाउने लक्ष्यका साथ काम गर्नुपर्ने टड्कारो आवश्यकता छ। राष्ट्रिय सूचना तथा सञ्चार प्रविधि दिवस २०२६ ले हामीलाई यही लक्ष्यतर्फ अघि बढ्न प्रेरित गर्दछ।

सरकारी र निजी क्षेत्रको बलियो सहकार्य (Public-Private Partnership) बाट मात्र डिजिटल नेपालको सपना साकार हुन सक्छ। डिजिटल पूर्वाधारमा लगानी बढाउनु, दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्नु र साइबर स्पेसलाई सुरक्षित राख्नु नै हाम्रो मुख्य कार्यभार हुनुपर्छ।

आजको यो ICT दिवसले हामी सबैलाई प्रविधिको सही सदुपयोग गर्दै समृद्ध, पारदर्शी र सुशासित नेपाल निर्माणमा लाग्न थप ऊर्जा र प्रेरणा प्रदान गरोस्। ‘सूचना प्रविधिको विस्तार: दिगो विकासको आधार’ भन्ने मूल नारा लाई व्यवहारमा उतार्दै हामी सबै डिजिटल रूपान्तरणको महाअभियानमा एकजुट बनौँ।

For more: National ICT Day 2083