नेपालको स्वास्थ्य प्रणाली र चिकित्सा शिक्षा: चुनौती, असमानता र सुधारका मार्गचित्र
२१ वैशाख, काठमाडौं।
नेपालको स्वास्थ्य सेवा र चिकित्सा शिक्षा क्षेत्रले विगत दुई दशकमा भौतिक रूपमा ठूलो फड्को मारेको छ। मेडिकल कलेजहरूको संख्या बढेको छ, चिकित्सक उत्पादनमा वृद्धि भएको छ र देशका दुर्गम कुनासम्म स्वास्थ्य संस्थाहरू पुगेका छन्।
तर, यो विस्तारसँगै गुणस्तर, सुशासन र पहुँचमा भने गम्भीर खाडलहरू देखिएका छन्।
१. चिकित्सा शिक्षाको वर्तमान अवस्था र चुनौती
नेपालमा चिकित्सा शिक्षाको विकास उत्साहजनक रहे पनि यसको व्यावसायीकरण अर्को चिन्ताको विषय बनेको छ। निजी मेडिकल कलेजहरूको शुल्क महँगो हुँदा जेहेन्दार तर आर्थिक रूपमा कमजोर विद्यार्थीहरू यसबाट टाढा हुँदैछन्।
अर्कोतर्फ, स्नातकोत्तर (PG) सिटहरूको अभावले एमविविएस (MBBS) सकेका युवा चिकित्सकहरूमा ठूलो अन्योल र निराशा छाएको छ। यसले गर्दा ‘ब्रेन ड्रेन’ अर्थात् दक्ष चिकित्सकहरू विदेश पलायन हुने क्रम तीव्र भएको छ।
शिक्षण अस्पतालहरूको गुणस्तरमा रहेको असमानता र कमजोर नियमनले भोलिका स्वास्थ्य सेवाको जगलाई कमजोर बनाइरहेको छ।
२. सरकारी र निजी क्षेत्रको असन्तुलन
नेपालको स्वास्थ्य प्रणाली हाल दुई धारमा विभाजित छ:
सरकारी क्षेत्र: यसले व्यापक पहुँच त दिएको छ, तर स्रोतको कमी, भीड र फितलो व्यवस्थापनका कारण सेवा प्रभावकारी हुन सकेको छैन।
निजी क्षेत्र: आधुनिक प्रविधि र विशेषज्ञ सेवा त छ, तर महँगो लागतका कारण यो सर्वसाधारणको पहुँचभन्दा बाहिर छ।
अहिलेको मुख्य समस्या ग्रामीण र सहरी क्षेत्रबीचको असमानता हो। विशेषज्ञ सेवाहरू सहर केन्द्रित हुँदा ग्रामीण जनता सामान्य उपचारका लागि पनि ठूलो आर्थिक बोझ बोकेर सहर धाउन बाध्य छन्।
३. सार्वजनिक–निजी साझेदारी (PPP) मोडेल: एक दिगो समाधान
नेपालको स्वास्थ्य क्षेत्रका समस्याहरू केवल बजेटको अभावले मात्र आएका होइनन्, बरु समन्वय र व्यवस्थापनको कमीले निम्तिएका हुन्। यसका लागि सार्वजनिक–निजी एकीकरण (Public-Private Integration) नै सबैभन्दा व्यावहारिक विकल्प हो।
मुख्य नीतिगत सिफारिसहरू:
Advertisement
पीपीपी मोडेल: डायलाइसिस, आईसीयू र इमेजिङ जस्ता सेवाहरूमा सरकारी पूर्वाधार र निजी व्यवस्थापनको सहकार्य हुनुपर्छ।
स्वास्थ्य बीमाको पूर्ण कार्यान्वयन: निजी अस्पतालहरूलाई स्वास्थ्य बीमा प्रणालीमा अनिवार्य र पारदर्शी रूपमा समावेश गरिनुपर्छ।
चिकित्सकहरूको संरक्षण (Retention): ग्रामीण क्षेत्रमा सेवा गर्ने चिकित्सकहरूका लागि प्रतिस्पर्धात्मक तलब, सुरक्षा र करियर विकासको स्पष्ट मार्ग सुनिश्चित गरिनुपर्छ।
४. सुशासन र राजनीतिक नेतृत्वको भूमिका
विगतमा स्वास्थ्य क्षेत्र भ्रष्ट राजनीति र कमजोर प्रशासनिक संयन्त्रको सिकार भयो। अबको नेतृत्वले ‘हार्डवेयर’ (भवन र उपकरण) भन्दा ‘सफ्टवेयर’ (दक्ष जनशक्ति, नर्स र डाक्टरको वृत्तिविकास) मा लगानी गर्नुपर्छ।
नयाँ नेतृत्व र संसदीय समितिले स्वास्थ्य मन्त्रालयका काममा पारदर्शिता, मेरिटमा आधारित नियुक्ति र बजेटको सही सदुपयोगमा कडा निगरानी राख्नुपर्छ। पूर्ण डिजिटल प्रणाली (EHR, e-hospital) लागू गर्दा भ्रष्टाचारमा कमी र सेवामा चुस्तता आउनेछ।
५. चिकित्सा शिक्षा र मेरो अनुभव
मैले आफ्नो पेशागत जीवन बीर अस्पतालबाट सुरु गर्दा नेपालमा सुरक्षित एनेस्थेसिया सेवा विकास गर्ने एउटा सपना देखेको थिएँ। अनेक दबाब र अवसरका बीच पनि मैले आफ्नै माटो र नेपाली जनताको सेवालाई प्राथमिकता दिएँ।
नेपाल मेडिकल काउन्सिलको रजिस्ट्रारको रूपमा ओएमआर (OMR) प्रणाली लागू गरी परीक्षा प्रणालीलाई पारदर्शी बनाउने मेरो प्रयास इमानदारी र निष्पक्षताको एउटा उदाहरण थियो।
परिवर्तन र पारदर्शिताका प्रयासहरू सधैं सहज हुँदैनन्। कहिलेकाहीँ आयोग र अनुसन्धानका नाममा पूर्वाग्रही प्रहारहरू पनि हुन्छन्। तर, सत्य र नियममा आधारित कामले नै अन्ततः स्वास्थ्य प्रणालीलाई शुद्ध र पारदर्शी बनाउँछ।
नेपालको स्वास्थ्य प्रणाली सुधारका लागि केवल भवन बनाएर पुग्दैन, प्रभावकारी व्यवस्थापन र समन्वय आवश्यक छ। प्रधानमन्त्रीदेखि सेवाग्राहीसम्म सबै पक्षबीच पारदर्शी संवाद र जवाफदेही कार्यसंस्कृति विकास गर्न सकियो भने मात्र नेपालको स्वास्थ्य सेवा जनमुखी, सुलभ र विश्वस्तरीय बन्न सक्छ।
लेखक प्रा.डा. उपाध्याय चिकित्सा शिक्षाविद् हुन् र हाल नेपाल मेडिकल कलेजमा अस्पताल निर्देशकको रूपमा कार्यरत हुनुहुन्छ।
For more: Medical Education System Nepal
